ဂ်ပန္ဦးေႏွာက္ေရာင္ေရာဂါ(Japanese Viral Encephalitis – JVE) ။ေဒါက္တာေဇာ္ထြန္းလင္း(ေဆးပညာမဟာသိပၸံ)

          လူႏွင့္နိဳ႕တိုက္သတၱဝါမ်ားကို ကူးစက္နိဳင္ေသာ ဗိုင္းရပ္အမ်ိဳးေပါင္း(၂၃၀၀၀၀)ခန္႔ရွိမည္ဟု ခန္႔ မွန္းထားပါသည္။ထိုအထဲကမွ ဦးေႏွာက္ေရာင္ေရာဂါကိုျဖစ္ေစတာက ဗိုင္ရပ္ေရာဂါပိုးအမိ်ဳးေပါင္း (၁၀၀)ေက်ာ္ရွိပါသည္။ဂ်ပန္ဦးေႏွာက္ေရာင္ေရာဂါမွာ ဂ်ပန္ဦးေႏွာက္ေရာင္ဗိုင္းရပ္စ္ (Japanese Encephalitis Virus-JEV ) ကူးစက္၍ျဖစ္ေသာေရာဂါျဖစ္သည္။ထိုဗိုင္းရပ္စ္မွာ ေသြးလြန္တုတ္ေကြး ႏွင့္အတူ Flavivirus အုပ္စုတြင္ပါဝင္သည္။

ေရာဂါအစ ဂ်ပန္က

        ၁၈၇၁ ခုႏွစ္မွာ ပထမဦးဆံုးလူနာကို ဂ်ပန္နိဳင္ငံမွာေတြ႔ရွိေၾကာင္း ေဆးမွတ္တမ္းမ်ားမွာေတြ႔ရ ပါသည္။ ႏွစ္စဥ္လူတစ္သိန္းတြင္ တစ္ေယာက္မွ(၁၀)ေယာက္အထိ(သို႔မဟုတ္)အစုလိုက္အျပံဳလိုက္ ကူးစက္မႈျပင္းထန္ခိ်န္(Outbreaks)မွာ ျဖစ္နိဳင္ေခ် ထို႔ထက္ပိုမ်ားပါသည္။ကမၻာ့က်မ္းမာေရးအဖြဲ႔ (WHO)၏မွတ္တမ္းမ်ားအရ၊ႏွစ္စဥ္လူနာ(၆၈၀၀၀)ခန္႔ျဖစ္ေလ့ရွိျပီး၊ေသဆံုးမႈအေနျဖင့္(၁၃၆၀၀)မွ (၂၀၄၀၀)အထိေသဆံုးနိုင္ေၾကာင္းသိရပါသည္။အဓိကအားျဖင့္ ကေလးမ်ားတြင္အျဖစ္မ်ားပါသည္။သို႔ ေသာ္ အရြယ္သံုးပါးလံုးမွာျဖစ္နိဳင္၍ သတိထားရန္လိုပါသည္။WHO ၏ထုတ္ျပန္ခ်က္အရ အေရွ႔ ေတာင္အာရွႏွင့္ ပစိဖိတ္အေနာက္ ပိုင္း(၂၄)နိုင္ငံမွာလူေပါင္း(၃)ဘီလီယံ ကူးစက္နိဳင္ေခ်ရွိေနပါသည္။ 

ေရာဂါကူးစက္ပံု

        ျခင္ကိုက္ျခင္းေၾကာင့္ ေရာဂါကူးစက္သည္။ကမၻာတြင္ျခင္အမိ္ိ်ဳးေပါင္း(၃၀၀၀)ေက်ာ္ရွိ၍ ႏွစ္စဥ္ လူႏွစ္သန္းခန္႔ ျခင္မွတဆင့္ကူးစက္ေသာေရာဂါမ်ားခံစားေနရသည္။ထိုေရာဂါမ်ားေၾကာင့္ပင္၊ႏွစ္စဥ္လူ တစ္သန္းေက်ာ္ေသဆံုးေနရသည္။ဂ်ပန္ဦးေႏွာက္ေရာင္ေရာဂါျဖစ္ေစေသာျခင္မွာ က်ဴးလက္စ္ (Culextritaeniorhynchus)ျခင္ျဖစ္သည္။ေသြးလြန္တုတ္ေကြးျဖစ္ေစေသာျခင္မွာ ေအးဒီးစ္ျခင္ျဖစ္ျပီး ငွက္ဖ်ားျဖစ္ေစေသာျခင္မွာ အေနာ္ဖလိျခင္ျဖစ္သည္။

          ဂ်ပန္ဦးေႏွာက္ေရာင္ေရာဂါသည္ လူမွလူသို႔တိုက္ရိုက္မကူးစက္နိဳင္ပါ၊ ေရာဂါရွိလူကိုကိုက္ျခင္း ျဖင့္ဂ်ပန္ဦးေႏွာက္ေရာင္ေရာဂါျဖစ္ေသာ ဗိုင္းရပ္ပမာဏကို တိုက္ရိုက္မရနိဳင္၍ျဖစ္သည္။ဂ်ပန္ဦး ေႏွာက္ေရာင္ဗိုင္းရပ္သည္ ဝက္၊ငွက္၊ဘဲ၊ခို၊လင္းနိဳ႔စသည္တို႔၏ ခႏၶာကိုယ္တြင္ ဗိုင္းရပ္ပိုးမ်ားပြားျပီး၊ ယင္းတို႔မွပိုးသည္ ျခင္မွတဆင့္လူသို႔ကူးစက္သည္။ထို႔ေၾကာင့္ ဝက္၊ငွက္၊ဘဲ၊ခို၊လင္းနိဳ႕တို႔ႏွင့္နီးစပ္သူ မ်ားတြင္ အျဖစ္မ်ားသည္။က်ဴးလက္စ္ ျခင္သည္လယ္ကြင္းမ်ားထဲတြင္ အဓိကေပါက္ပြားသည္။အသံုး မျပဳေသာ အုိးခြက္၊ေျမက်င္း၊ေျမတြင္း၊ေျမခိ်ဳင့္ႏွင့္ ေရတြင္းေဟာင္း၊ေရကန္ေဟာင္းမ်ားတြင္လည္း ေကာင္း၊ေျမာင္းပုပ္၊အိမ္သာေရဆိုးကန္ တို႔တြင္လည္းေကာင္း ေပါက္ပြားသည္။တိရစာၦန္ေသြးကို ပို ၾကိဳက္သည္။နံနက္(၃)နာရီမွ(၄)နာရီ၊ည(၉)နာရီမွ(၁၁)နာရီ(ေနဝင္ခ်ိန္ႏွင့္ေနထြက္ခ်ိန္)မ်ားတြင္၊ က်ဴး လက္ျခင္ကိုက္၍ အမ်ားဆံုးကူးစက္သည္။ရာသီမေရြး ၊အသက္အရြယ္မေရြး၊က်ားမမေရြးျဖစ္နိဳင္ေသာ္ လည္း(၁၅)ႏွစ္ေအာက္ကေလးမ်ားတြင္အျဖစ္မ်ားျပီး၊ျခင္ေပါက္ပြားမႈမ်ားသည့္မိုးရာသီတြင္၊ အျဖစ္မ်ား သည္။

ေရာဂါလကၡဏာမ်ား

(၁)ေရွးဦးလကၡဏာမ်ား(သာမန္တုပ္ေကြးလကၡဏာမ်ား)။ကူးစက္ခံရျပီး(၅)ရက္မွ(၁၅)ရက္အတြင္း၊ ေရာဂါလကၡဏာမ်ားေပၚတတ္သည္။(ေရာဂါပ်ိဳးရက္) ပံုမွန္အားျဖင့္ တစ္ရက္မွ(၆)ရက္အတြင္း ဖ်ားျခင္း၊ တုန္ ျခင္း၊ေခါင္းကိုက္ျခင္း၊ပိ်ဳ႔အန္ျခင္း၊တို႔ျဖစ္ေလ့ရွိ သည္။တခါတရံ(၂၄)နာရီထက္တို ေတာင္းျပီး၊ တခါတရံ (၁၄)ရက္ခန္႔ၾကာတတ္သည္။

(၂)လတ္တေလာဦးေႏွာက္ေရာင္အဆင့္(ဦးေႏွာက္လုပ္ငန္းထိခိုက္သည့္လကၡဏာမ်ား)။ကူးစက္လူနာ (၂၅၀)တြင္တစ္ဦး၊ဦးေႏွာက္ေရာင္တတ္သည္။ေရာဂါျဖစ္စ(၃)ရက္မွ(၅)ရက္ေျမာက္ေန႔တြင္ အစာ၊ေရ မဝင္၍ ေမာပန္းျခင္း၊ႏုန္းခ်ိျခင္း၊ျဖစ္ျပီးပိန္လာသည္။စိတ္ဂဏာမျငိမ္ျဖစ္ျခင္း၊ ဂေယာင္ဂတမ္းျဖစ္ျခင္း၊ အိပ္ငိုက္ျခင္း၊ၾကြက္သားမ်ားေတာင့္တင္းလာျခင္း၊လွ်ာေလးျခင္း၊ဇက္ခိုင္ျခင္း၊ အခ်ိန္ေနရာေဝခြဲမရျဖစ္ ျခင္း၊မူးေဝ ျခင္း၊တက္ျခင္း၊သတိလစ္ျခင္းႏွင့္ ေသဆံုးသည္အထိျဖစ္နိဳင္ သည္။ လူနာ(၃)ဦးတြင္တဦး ေသဆံုးတတ္သည္။

(၃)ေနာက္ဆက္တြဲလကၡဏာမ်ား။၃၀% မွ ၅၀%အထိ မေသပဲေရာဂါမွ လြတ္ေျမာက္လာေသာ္လည္း၊ မွတ္ ဥာဏ္ခ်ိဳ႕ယြင္းျခင္း၊ အျပဳအမူ ေျပာင္းလဲခ်ိဳ႕ယြင္းျခင္း၊စကားမပီျခင္း၊စကားမေျပာနိဳင္ျခင္း၊ ေျခ လက္ေသျခင္း၊ ေလျဖတ္ျခင္း၊ အတက္ေရာဂါ စသည့္ ဦးေႏွာက္အာရံုေၾကာပိုင္းဆိုင္ရာ၊ စိတ္ပိုင္းဆိုင္ ရာ၊ကိုယ္ခႏၶာပိုင္းဆိုင္ရာ၊ခ်ိဳ႕ ယြင္းခ်က္မ်ား၊က်န္ခဲ့တတ္သည္။ထိုခ်ိဳ႕ယြင္းခ်က္မ်ားသည္ အျမဲတမ္းျဖစ္ သြားနိဳင္သည္။

ျမန္မာနိဳင္ငံႏွင့္ဂ်ပန္ဦးေႏွာက္ေရာင္ေရာဂါ       

        ျမန္မာနိဳင္ငံတြင္ ပထမဦးဆံုးဂ်ပန္ဦးေႏွာက္ေရာင္ေရာဂါ လူနာမ်ားကို ၁၉၇၄ ခုႏွစ္တြင္ တာခ်ီ လိတ္ႏွင့္ ၁၉၇၅ ခုႏွစ္တြင္ က်ိဳင္းတံု၊လားရႈိး၊လိြဳင္ေကာ္တို႔၌ေတြ႔ရွိခဲ့သည္။၁၉၇၄ မွ ၂၀၁၄ အတြင္း ျပည္သူ႕ေဆးရံုမ်ားသို႔ဂ်ပန္ဦးေႏွာက္ေရာင္ေရာဂါျဖင့္ (၂၇၇)ဦးတက္၍၊(၁၀၉)ဦးေသဆံုးခဲ့သည္။ ၂၀၁၀ မွ ၂၀၁၅ အတြင္း၊ဂ်ပန္ဦးေႏွာက္ေရာင္ေရာဂါ အတည္ျပဳလူနာ(၂၈၀)ဦးရွိခဲ့ျပီး၊ျပည္နယ္တိုင္း အားလံုးတြင္ျဖစ္ပြားခဲ့သည္။ ၂၀၁၇ ခုႏွစ္ ပထမေျခာက္လအတြင္း၊ဂ်ပန္ဦးေႏွာက္ေရာင္ေရာဂါလူနာ (၈၃၀)ဦးရွိျပီး၊(၁၄၆)ဦး ဓါတ္ခြဲခန္း အတည္ျပဳနိဳင္ခဲ့ပါသည္။

ေရာဂါဆံုးျဖတ္ျခင္း

        ဂ်ပန္ဦးေႏွာက္ေရာင္ေရာဂါ ဟုတ္မဟုတ္ကို၊ေအာက္ပါအခ်က္မ်ားၾကည့္၍ ဆံုးျဖတ္ေလ့ရွိ သည္။ေရာဂါျဖစ္ပြားေနေသာအရပ္မွလာျခင္း၊ေက်းလက္ေဒသႏွင့္ နယ္စပ္ေဒသမ်ားတြင္ေနထိုင္ျခင္း၊ ဝက္၊ငွက္၊ဘဲ၊ခို၊လင္းနိဳ႕၊စသည္မ်ားႏွင့္ဆက္စပ္မႈရွိျခင္း၊ေရာဂါပိ်ဳးခ်ိန္ႏွင့္ ေရာဂါလကၡဏာမ်ားကို စစ္ ေဆးျခင္း၊ဓါတ္ခြဲခန္းတြင္ ေသြးရည္ၾကည္(Serum)ကိုစစ္ေဆးျခင္း၊လိုအပ္ပါက ပို၍တိက်စြာသိနိဳင္ ေသာ ခါးရိုးတြင္းမွဦးေႏွာက္ေၾကာရိုးမ အရည္ၾကည္(Cerebrospinal fluid-C.S.F)ကိုယူ၍ စစ္ေဆး ျခင္းတို႔ျဖင့္ ဂ်ပန္ဦးေႏွာက္ေရာင္ေရာဂါ ဟုတ္မဟုတ္ ဆံုးျဖတ္နိဳင္ပါသည္။

ေရာဂါကုသျခင္း

        ဂ်ပန္ဦးေႏွာက္ေရာင္ဗိုင္းရပ္စ္ကိုသတ္ေသာေဆး မေပၚေသးသျဖင့္ကုသရန္ေဆးမရွိေသးပါ။ ကုသမႈမွာ ျပင္းထန္းေသာလကၡဏာမ်ားကို ခံစားမႈမွသက္သာေအာင္လုပ္ျခင္း(ဥပမာ အတက္ေရာဂါ ကို အတက္က်ေဆး(Anticonvulsant)မ်ားေပးျခင္း၊ဦးေႏွာက္တြင္းဖိအားနည္းေအာင္ ဆီးေဆးမ်ား ေပးျခင္း၊စသည္)ေရာဂါကိုေက်ာ္လႊားနိဳင္ေအာင္ က်ားကန္ကုသျခင္းမ်ားသာျဖစ္ပါသည္။

ေရာဂါကာကြယ္ထိန္းခ်ဳပ္ျခင္း

(၁)ေစာင့္ၾကည့္ျခင္း(Surveillance)။ဂ်ပန္ဦးေႏွာက္ေရာင္ေရာဂါသည္၊(၂)ႏွစ္တခါ သို႔မဟုတ္ အၾကာ ဆံုး(၁၅)ႏွစ္တခါ အစုလိုက္ အျပံဳလိုက္(Outbreaks)ျဖစ္တတ္သျဖင့္၊ WHO မွ ေရာဂါ ေစာင့္ၾကည့္ ျခင္းလုပ္ငန္းကိုလုပ္ေဆာင္ေစသည္။

- ေရာဂါကာကြယ္ျပီးသားနိဳင္ငံမ်ားတြင္ လူနာအေျချပဳေစာင့္ၾကည့္ျခင္း(Case-based Surveillance) ကိုလည္းေကာင္း၊

- ေရာဂါမကာကြယ္ရေသးေသာ နိဳင္ငံမ်ားတြင္ ဓါတ္ခြဲခန္းအေျချပဳေစာင့္ၾကည့္ျခင္း(Laboratory – based Surveillance)ကိုလည္းေကာင္း၊ ေဆာင္ရြက္လ်က္ရွိသည္။

(၂)ကာကြယ္ေဆး(Vaccine)။ဂ်ပန္ဦးေႏွာက္ေရာင္ေရာဂါကို ေဘးအႏၱရာယ္ကင္းျပီး၊ထိေရာက္ေသာ ကာကြယ္ေဆးျဖင့္ ကာကြယ္နိဳင္သည္။ WHO မွ အာရွႏွင့္ အေနာက္ပစိဖိတ္(၂၄)နိဳင္ငံ တြင္၊ဂ်ပန္ ဦးေႏွာက္ေရာင္ေရာဂါ ကာကြယ္ေဆးထိုးရန္းအၾကံျပဳထားခ်က္အရ ျမန္မာနိဳင္ငံတြင္၊ယခုႏွစ္ ၂၀၁၇ ခုႏွစ္ နိုဝင္ဘာလ(၁၅)ရက္မွ(၂၃) ရက္အတြင္း၊ေက်ာင္းအေျချပဳ ကာကြယ္ေဆးထိုးလုပ္ငန္းအေနျဖင့္၊ ေက်ာင္းအားလံုးရွိ(၅)ႏွစ္မွ(၁၅) ႏွစ္အထိ၊ကေလး( ၁၄.၂ )သန္းကို၊အေမရိကန္ေဒၚလာ(၉.၁)သန္း အကုန္အက်ခံသံုးစြဲ၍ ကာကြယ္ ေဆးထိုးေပးမည္ျဖစ္ပါသည္။ ၂၀၁၇ ဒီဇင္ဘာ(၁၁)ရက္မွ(၂၀)ရက္ အထိ ျပည္သူလူထုအေျချပဳ ကာကြယ္ေဆးထိုးလုပ္ငန္းအေနျဖင့္၊အသက္(၉)လမွ(၅)ႏွစ္အတြင္း၊ ကေလးမ်ားႏွင့္ ေက်ာင္းအေျချပဳကာ ကြယ္ေဆးထိုးရာတြင္ မထိုးလိုက္ရေသာ ကေလးမ်ားကိုပါကာ ကြယ္ေဆးထိုးေပးမည္ ျဖစ္ပါသည္။လာမည့္ ၂၀၁၈ ခုႏွစ္တြင္ ဂ်ပန္ဦးေႏွာက္ေရာင္ကာကြယ္ေဆးကို ပံုမွန္ကာကြယ္ေဆးထိုးလုပ္ငန္းတြင္ ထည့္သြင္းမည္ျဖစ္ပါသည္။

(၃)ျခင္အႏၱရာယ္ကာကြယ္ေရး။က်ဴးလက္စ္ျခင္မ်ားအကိုက္ဆံုးျဖစ္ေသာ ေနဝင္ခ်ိန္ႏွင့္ ေနထြက္ခ်ိန္ မ်ားတြင္ တတ္နိဳင္သမွ် အျပင္သို႔မထြက္ပါႏွင့္၊အိမ္အတြင္းေနလွ်င္လည္း၊ ျခင္ကိုက္မခံရေအာင္၊ ျခင္ လံုဇကာတတ္ျခင္း၊ ေဆးစိမ္ျခင္ေထာင္မ်ား အသံုးျပဳျခင္း၊ ပန္ကာဖြင့္ျခင္း၊အက်ီၤလက္ရွည္၊ေျခစြပ္ ေခါင္းစြပ္ ဝတ္ဆင္ျခင္း၊ အဝတ္အစားလြတ္ေသာ ေနရာမ်ားတြင္ ျခင္ေျပးလိမ္းေဆးမ်ားလိမ္းျခင္း၊ တို႔ျဖင့္ ကာကြယ္နိုင္သည္။ျခင္ေပၚက္ပြားနိဳင္ေသာ ေရအိုင္ေနသည့္ အိုးခြက္ေဟာင္း တာယာေဟာင္း မ်ားကို ရွင္းလင္းျခင္း၊ခိ်ဳင့္မ်ားေျမာင္းမ်ားကိုေျမဖို႔ျခင္း မ်ားျပဳလုပ္ျခင္းျဖင့္ ကာကြယ္နိုင္သည္။ေရကန္ ေဟာင္း၊ေရတြင္း ေဟာင္းမ်ားကို၊ေျမဖို႔ျခင္းျဖင့္လည္းေကာင္း၊ လံုေအာင္ဖံုးပိတ္ထား ျခင္းျဖင့္လည္း ေကာင္း၊အိမ္သာေရဆိုးကန္မ်ားကို ျခင္မဝင္နိဳင္ေအာင္   အလံုပိတ္ထားသင့္ပါသည္။

          ဂ်ပန္ဦးေႏွာက္ေရာင္ေရာဂါသည္ အသက္(၅)ႏွစ္မွ(၁၅)ႏွစ္ေက်ာင္းသားအရြယ္မ်ားတြင္ အျဖစ္မ်ားသျဖင့္ တိုင္းျပည္အတြက္ အေရးၾကီးပါသည္။အမ်ားစုမွာ သာမန္ တုတ္ေကြးမွ်သာျဖစ္ေသာ္ လည္း၊ေသဆံုးမႈႏႈန္းမ်ားျခင္းေၾကာင့္လည္းေကာင္း၊မေသေသာ္လည္း ရာသက္ပန္လူစဥ္မမီ ဥာဏ္ ရည္မျပည့္ ျဖစ္တတ္ျခင္းေၾကာင့္လည္းေကာင္း၊ကာကြယ္ရန္ အေရးၾကီးပါသည္။ထို႔ေၾကာင့္ ကာကြယ္ ျခင္းတြင္အေသခ်ာဆုံးျဖစ္သည့္ ဂ်ပန္ဦးေႏွာက္ေရာင္ေရာဂါကာကြယ္ေဆးထိုးလုပ္ငန္းတြင္ တမ်ိဳး သားလံုး တက္ၾကြစြာပါဝင္ၾကပါစို႔ ဟုတိုက္တြန္းေရးသားလိုက္ရပါသည္။

ေဒါက္တာေဇာ္ထြန္းလင္း(ေဆးပညာမဟာသိပၸံ)